Ông được biết đến là một vị vua yêu nước, có tư tưởng chống Pháp và từng cùng các quan lên kế hoạch khởi nghĩa để giành lại độc lập cho Việt Nam, nhưng bị lộ.
Năm 1916, ông bị Pháp bắt và đày sang đảo Réunion (nằm ở phía đông châu Phi). Sau đó, ông tham gia kháng chiến chống Pháp và được thăng đến cấp thiếu tá, nhưng tử nạn trong một tai nạn máy bay khi trên đường về thăm gia đình ở Réunion vào năm 1945. ----------------- 1. Sơ lược về Duy Tân.
Vua Duy Tân tên húy là Nguyễn Phúc Vĩnh San, khi lên ngôi đổi thành Nguyễn Phúc Hoảng, sinh ngày 19 tháng 9 năm 1900 tại Huế. Ông là con thứ 8 của vua Thành Thái và bà hoàng phi Nguyễn Thị Định.
Ngày 5 tháng 9 năm 1907, Vĩnh San lên ngôi lấy niên hiệu là Duy Tân khi mới 7 tuổi. Vua Thành Thái có nhiều con trai, đáng lẽ phải chọn người con trưởng kế vị, nhưng người Pháp sợ một vị vua trưởng thành khó sai khiến nên họ muốn tìm chọn một người nhỏ tuổi, nhưng họ đã lầm.
Để kiểm soát vua Duy Tân, người Pháp cho lập một phụ chính gồm sáu đại thần là Tôn Thất Hân, Nguyễn Hữu Bài, Huỳnh Côn, Miên Lịch, Lê Trinh và Cao Xuân Dục để cai trị Việt Nam dưới sự điều khiển của Khâm sứ Pháp. Một tiến sĩ sinh học là Ebérhard được đưa đến để dạy học cho vua Duy Tân, theo nhiều người thì đó chỉ là hành động kiểm soát.
Lớn lên, vua Duy Tân sớm bộc lộ ý chí chống Pháp. Ông thể hiện sự thông minh và lòng yêu nước qua những lời nói và hành động. Nổi tiếng nhất là câu nói đầy khí phách:
"Nước bẩn thì lấy máu mà rửa!".
Năm 1916, khi Chiến tranh thế giới thứ nhất đang diễn ra, vua Duy Tân, lúc này mới 16 tuổi, đã bí mật liên lạc với các nhà yêu nước như Thái Phiên và Trần Cao Vân để lên kế hoạch khởi nghĩa. Cuộc khởi nghĩa này nhằm mục đích lật đổ ách thống trị của Pháp.
Kế hoạch bị bại lộ, vua Duy Tân bị Pháp bắt. Dù được đề nghị trở lại ngai vàng nếu chịu hợp tác, ông đã thẳng thắn từ chối. Vì vậy, ông bị phế truất và đày ra đảo Réunion, một thuộc địa của Pháp ở châu Phi.
Trong những năm tháng lưu đày, ông vẫn không ngừng học tập và lao động. Ông học ngành vô tuyến điện, mở tiệm sửa chữa radio để kiếm sống, đồng thời học thêm ngoại ngữ và luật. Vua Duy Tân còn có năng khiếu âm nhạc, chơi violin giỏi, và tham gia các cuộc đua ngựa.
Khi Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, ông gia nhập quân đội Pháp để chống phát xít. Sau chiến tranh, ông được tướng Charles de Gaulle đề nghị trở về Việt Nam để tham gia chính sự. Tuy nhiên, trên đường về, máy bay của ông đã gặp tai nạn và rơi ở Cộng hòa Trung Phi vào năm ngày 26 tháng 12 năm 1945, hưởng dương 45 tuổi, kết thúc cuộc đời của một vị vua yêu nước, bi hùng.
Sau hơn 40 năm an nghỉ nơi đất khách, hài cốt của vua Duy Tân được gia đình đưa về an táng tại An Lăng, Huế vào năm 1987, thực hiện di nguyện của ông. Ở nhiều nơi trên đất nước ta, tên ông đã được đặt cho đường phố và các công trình công cộng để tôn vinh tinh thần yêu nước bất khuất của ông.
