Là một cái tên khá nổi tiếng trên bản đồ du lịch Việt Nam, thuộc 100 hồ nước ngọt lớn nhất thế giới và là một viên ngọc quý của Vườn quốc gia Ba Bể, có lịch sử hình thành lâu đời. Hồ Ba Bể đã được đã được công nhận là 1 trong 20 hồ nước ngọt đặc biệt của thế giới cần được bảo vệ. Hồ có diện tích mặt nước rộng đến hơn 650ha, mặt nước luôn trong xanh và toát lên khí chất ngời ngời. Gọi hồ Ba Bể là viên ngọc xanh của Vườn Quốc Gia vì hồ được bao bọc bởi những dãy núi đá hùng vĩ và những cánh rừng nhiệt đới bạt ngàn.
Ngoài yếu tố thiên nhiên, hồ còn gắn với một truyền thuyết nổi tiếng người đàn bà Góa để ca ngợi tấm lòng nhân hậu của người dân Bắc Kạn nói riêng và của dân tộc Việt Nam nói chung. Hiện nay ở giữa hồ có hai hòn đảo nhỏ nổi lên đó là đảo An Mã và đảo Bà Góa. Ngày xửa ngày xưa, ở xã Nam Mẫu có tổ chức ngày hội cúng Phật rất đông người đến tham gia. Trong đó, xuất hiện một bà già xấu xí, bẩn thỉu, gớm ghiếc. Ai cũng sợ hãi và xa lánh bà ta. Duy chỉ có hai mẹ con tốt bụng, tuy nghèo khó nhưng họ đã thương xót, đồng ý cho bà ăn uống và nghỉ ngơi lại nhà. Đêm hôm đó, người mẹ nhìn thấy chỗ bà già kia nằm ngủ phát ra ánh sáng thần kì. Nhìn kĩ, thì ở đó là một con Giao Long to lớn đang cuộn mình nằm ngủ. Sợ hãi, người mẹ không dám làm gì, đành nằm im ngủ tiếp. Sáng hôm sau, bà lão rời đi. Trước khi đi, bà đưa cho hai mẹ con một túi tro dặn rắc quanh nhà và một mảnh trấu luôn mang theo mình. Bà bảo đó là phần thưởng cho tấm lòng thơm thảo của hai mẹ con. Còn những kẻ mang danh viếng Phật lại vô tâm ngoài kia sẽ phải chịu quả báo. Nói rồi hóa thành Giao Long bay đi.
Mấy hôm sau, từ dưới bàn thờ Phật dâng lên cột nước lớn, chẳng mấy chốc gây sạt lở, nhấn chìm hết toàn bộ vùng đất. Chỉ có ngôi nhà của hai mẹ con là còn nguyên. Thấy mọi người đau khổ trong biển nước, người mẹ thả miếng trấu được cho xuống dòng nước, thì nó đột nhiên biến thành chiếc thuyền lớn. Thế là hai mẹ con liền chèo thuyền đi cứu người. Bây giờ biển nước ấy vẫn con, được đặt tên là hồ Ba Bể. Còn mỏm đất có ngôi nhà của hai mẹ con được gọi là Gò Bà Góa.
Sự tích hồ Ba Bể” là một câu chuyện dân gian mang đầy ý nghĩa nhân văn, dạy con người phải biết đùm bọc giúp đỡ những người đang gặp khó khăn trong cuộc sống thì sẽ gặp được nhiều điều may mắn tốt đẹp. Ngoài ra, câu chuyện còn kể về nguồn gốc hình thành nên hồ Ba Bể ngày nay.
