Ông còn được gọi là Trạng Trình, là một nhà thơ, nhà văn, nhà tư tưởng, nhà ngoại giao và nhà tiên tri nổi tiếng của Việt Nam thời nhà Mạc. Ông sinh ra và lớn lên trong bối cảnh triều đình nhà Lê suy yếu, các cuộc chiến tranh phong kiến diễn ra liên miên. Nguyễn Bỉnh Khiêm nổi tiếng với tài năng xuất chúng, đỗ Trạng nguyên năm 1535, sau đó về quê mở trường dạy học và viết sách. -------------------------------------- 1. Sơ lược về Nguyễn Bỉnh Khiêm
Nguyễn Bỉnh Khiêm sinh ngày 13 tháng 5 năm 149, tên huý là Văn Đạt, tự là Hanh Phủ, hiệu là Bạch Vân am cư sĩ. Sinh ra ở làng Trung Am, huyện Vĩnh Lại, trấn Hải Dương (nay thuộc xã Lý Học, huyện Vĩnh Bảo, Hải Phòng) trong một gia đình có truyền thống Nho học.
Lên 4 tuổi, Nguyễn Bỉnh Khiêm được mẹ dạy sách Kinh, thơ Nôm... Đến tuổi trưởng thành, nghe tiếng bảng nhãn Lương Đắc Bằng ở làng Lạch Triều (thuộc huyện Hoằng Hóa, Thanh Hóa ngày nay) nổi danh trong giới sĩ phu đương thời, Nguyễn Bình Khiêm đến tận nơi tầm sư học đạo.
Vốn sáng dạ lại chăm chỉ học hành, Nguyễn Bỉnh Khiêm nhanh chóng trở thành học trò xuất sắc của thầy và được chính thầy giao con trai cho nuôi dạy. Tới năm 1535, dưới thời vua Mạc Đăng Doanh, thời thịnh trị nhất của nhà Mạc, ông mới quyết định đi thi và đậu ngay trạng nguyên. Năm đó, Nguyễn Bỉnh Khiêm đã ngoài 40 tuổi.
Sau khi đỗ đạt, Nguyễn Bỉnh Khiêm được bổ nhiệm làm nhiều chức vụ, được phong tước Trình Tuyền Hầu rồi Trình Quốc Công, nhưng dân gian quen gọi ông là Trạng Trình, học trò gọi ông là Tuyết Giang phu tử. Ông làm quan một thời gian, sau đó cáo quan về quê mở trường dạy học, đào tạo nhiều nhân tài.
Vua Mạc tôn như bậc thầy, khi trong nước có việc quan trọng vẫn sai sứ đến hỏi ông. Có lúc còn triệu ông về kinh để hỏi mưu lớn, ông học rộng, hiểu sâu nghĩa lý Kinh Dịch, mưa nắng, họa, phúc việc gì cũng biết trước.
Trong suốt cuộc đời của mình ông đã để lại nhiều tác phẩm thơ văn giá trị, cả chữ Hán và chữ Nôm, nổi bật là Bạch Vân am thi tập và Bạch Vân quốc ngữ thi. Thể hiện tư tưởng triết học, thế sự và nhân sinh sâu sắc, đề cao chữ "nhàn", yêu hòa bình, lên án chiến tranh.
Ông còn được biết đến với khả năng dự đoán tương lai, được lưu truyền qua các sấm ký, được hậu thế gọi là Sấm Trạng Trình. Sử sách đều thừa nhận Nguyễn Bỉnh Khiêm là nhà dự báo, hoạch định chiến lược kỳ tài, coi ông là nhà tiên tri số một nước Việt. Ông từng đưa ra lời sấm bảo nhà Mạc chạy lên Cao Bằng dựng nghiệp, sau khi thất thủ ở Thăng Long, và sẽ tồn tại ba đời. Quả nhiên, điều này đúng. Ông còn khuyên Trịnh Kiểm "giữ chùa thờ Phật được ăn oản", tìm người trong tông thất nhà Lê lập làm vua. Nhà Trịnh làm theo và từ đó nối đời cầm quyền, nhưng danh nghĩa vẫn là tôn phò nhà Lê.
Với nhà Nguyễn, từ khi Nguyễn Kim chết, Nguyễn Uông, con cả của Nguyễn Kim đã bị Trịnh Kiểm ám hại. Trước tình thế nguy nan, Nguyễn Hoàng (con trai thứ Nguyễn Kim) đã cho người đến hỏi Nguyễn Bỉnh Khiêm và nhận được câu ẩn ý "Hoành sơn nhất đái khả dĩ dung thân"(nghĩa là một dải Hoành sơn có thể dung thân được). Nhờ đó, năm 1568 Nguyễn Hoàng đã xin họ Trịnh vào trấn thủ xứ Thuận Hóa rồi dần xây dựng cơ đồ họ Nguyễn ở phương Nam. Trong bài thơ Cự Ngao Đới Sơn, thuộc tập thơ Bạch Vân am thi tập, ông viết:
"Biển Đông vạn dặm dang tay giữ Đất Việt muôn năm vững trị bình Chí những phù nguy xin gắng sức Cõi bờ xưa cũ tổ tiên mình".
Câu này như lời khuyên của Trạng Trình với thế hệ sau, rằng phải nắm giữ được biển Đông thì đất nước mới thái bình, thịnh trị muôn đời.
Ông mất, ngày 28 tháng 11, 1585, thọ 94 tuổi tại làng Trung Am, huyện Vĩnh Lại, trấn Hải Dương (nay thuộc xã Lý Học, Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng). Đền thờ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm được lập tại đây cho tới ngày nay.
