Ông là vị Chúa Nguyễn đầu tiên, người đặt nền móng cho triều đại nhà Nguyễn sau này, đặc biệt là việc mở mang bờ cõi về phía nam. Ông được đánh giá cao về tầm nhìn chiến lược, khả năng lãnh đạo và công lao to lớn trong việc phát triển kinh tế, ổn định vùng đất Thuận Quảng và mở rộng giao thương với các nước khác. ---------------------------- 1. Sơ lược về Chúa Nguyễn.
Nguyễn Hoàng hay Nguyễn Thái Tổ, Chúa Tiên, Quốc chúa sinh ngày 28 tháng 8 năm 1525 là người ở làng Gia Miêu Ngoại trang, huyện Tống Sơn, phủ Hà Trung, xứ Thanh Hoa, con trai thứ của Nguyễn Kim và bà chính thất Nguyễn Thị Mai.
Năm 1527, xảy ra sự biến Mạc Đăng Dung cướp ngôi vua Lê Cung Hoàng, lúc ấy Nguyễn Hoàng mới lên 2 tuổi. Nguyễn Kim đã phải tránh sang Lào, xây dựng lực lượng, tìm cách khôi phục nhà Lê. Nguyễn Kim để Nguyễn Hoàng lại cho người anh vợ là Thái phó Nguyễn Ư Dĩ nuôi dưỡng.
Ông phải tự lập từ thuở thiếu niên, được bác mình là Nguyễn Ư Dĩ hết lòng bảo hộ, và khi lớn lên, thường được bác ấy khuyến khích với những câu truyện xây dựng sự nghiệp cơ đồ. Khi làm quan cho triều Lê Nguyễn Hoàng được phong làm Hạ khê hầu, và cử quân đánh nhà Mạc, lúc ấy trong tay vua Mạc Phúc Hải (con trưởng Mạc Đăng Doanh). Nguyễn Hoàng chém được tướng là Trịnh Chí ở huyện Ngọc Sơn, và khi khải hoàn, còn được vua Lê Trang Tông khen rằng :"Hổ phụ sinh hổ tử".
Năm 1545, Sau cái chết của cha ông là Nguyễn Kim, người anh rể là Trịnh Kiểm nắm giữ quyền hành đã giết chết anh trai ông là Nguyễn Uông, Nguyễn Hoàng nhờ chị gái Nguyễn Thị Ngọc Bảo xin Trịnh Kiểm cho mình vào trấn thủ Thuận Hóa, Trịnh Kiểm chấp thuận.
Năm 1558, Nguyễn Hoàng gặp Nguyễn Bỉnh Khiêm trước khi vào trấn thủ Thuận Hóa. Nguyễn Bỉnh Khiêm đã khuyên Nguyễn Hoàng nên vào Nam xây dựng cơ nghiệp, với câu nói nổi tiếng "Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân", ý nói dãy Hoành Sơn có thể dung thân muôn đời, và đây là cơ hội để Nguyễn Hoàng tạo dựng sự nghiệp riêng, đây là bước ngoặt quan trọng, đánh dấu sự khởi đầu cho sự nghiệp của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong và sau này là triều Nguyễn.
Mùa đông năm 1560, Nguyễn Hoàng cho đặt đồn cửa biển giữ miền duyên hải, do bấy giờ quân Mạc thường theo đường biến vào cướp Thanh Nghệ nên phải đề phòng.
Năm 1569, Nguyễn Hoàng ra Thanh Hóa yết kiến Lê Anh Tông, nộp quân lương giúp Nam triều đánh nhà Mạc, rồi đến phủ Thượng tướng lạy mừng Trịnh Kiểm. Trịnh Kiểm hài lòng, phong cho ông trấn thủ luôn đất Quảng Nam, thay cho Nguyễn Bá Quýnh. Nguyễn Hoàng làm Tổng Trấn Tướng Quân kiêm quản cả Xứ Quảng Nam và Xứ Thuận Hóa. Lệ mỗi năm phải nộp thuế là 400 cân bạc, 500 tấm lụa.
Tháng 1 năm 1570, Nguyễn Hoàng từ Tây Đô về, dời dinh về làng Trà Bát, nằm gần Ái Tử, chếch về phía đông bắc (nay là hai làng Trà Liên Đông, Trà Liên Tây, xã Triệu Giang, huyện Triệu Phong). Gọi là Dinh Trà Bát.
Năm 1593, Nguyễn Hoàng đem quân ra Bắc giúp họ Trịnh đánh dẹp, lập nhiều công lao. Trịnh Tùng vẫn ngầm ghen ghét, tìm cách giữ Nguyễn Hoàng lại, không cho về Thuận Hóa.
Năm 1600, Nguyễn Hoàng giả cách nói đi dẹp loạn, rồi tự dẫn binh về Thuận Hóa. Từ đấy Nam Bắc phân biệt cho tới mãi về sau, bề ngoài thì làm ra bộ là hòa hiếu, nhưng bề trong thì vẫn lo việc phòng bị để chống cự với nhau. Từ đó, Nguyễn Hoàng không ra chầu ngoài kinh nữa, quyết 'rạch đôi sơn hà', lo phát triển cơ sở, mở mang bờ cõi, phòng bị quân Trịnh vào đánh phá.
Chúa Nguyễn Hoàng là người có công lớn trong việc mở mang bờ cõi về phương Nam, đặc biệt là vùng Thuận Hóa, Quảng Nam. Việc mở rộng này đã tạo tiền đề cho việc các chúa Nguyễn sau này tiếp tục khai phá, quản lý các vùng biển và hải đảo, trong đó có Hoàng Sa và Trường Sa.
Nguyễn Hoàng chú trọng phát triển kinh tế, đặc biệt là ngoại thương, thông qua việc khuyến khích thương nhân nước ngoài đến buôn bán nên đã cho thành lập Phố Nhật vào năm 1589 và Phố Khách vào khoảng năm 1608 làm cho cảng thị Hội An trở thành thương cảng quốc tế lớn nhất Đông Nam Á thời đó. Ngày 20 tháng 7 năm 1613, ông mất thọ 87 tuổi. Nguyễn Hoàng được đánh giá là một nhà lãnh đạo tài ba, có tầm nhìn xa, biết trọng dụng nhân tài và được nhân dân yêu mến.
Đền thờ chính thức của Chúa Nguyễn Hoàng được xây dựng tại làng An Nha, xã Gio An, huyện Gio Linh, tỉnh Quảng Trị, trên nền miếu thờ cũ do con cháu những người được ông tha mạng lập nên. Ngoài ra, còn có các di tích khác liên quan đến Chúa Nguyễn Hoàng như lăng mộ (lăng Trường Cơ tại Huế) và Thái Miếu ở Huế cũng thờ phụng ông.
