Ông là một danh tướng dưới thời chúa Nguyễn Phúc Chu, nổi tiếng với công cuộc mở cõi, xác lập chủ quyền cho người Việt ở vùng đất Nam Bộ. Ông được xem là người có công lớn trong việc khai phá, lập ấp, ổn định và phát triển vùng đất này, đồng thời xây dựng hệ thống hành chính, quân sự, kinh tế, và văn hóa, góp phần hình thành nên vùng đất Nam Bộ như ngày nay. --------------------------- 1. Sơ lược về Nguyễn Hữu Cảnh.
Ông có tên khác là Nguyễn Hữu Kính, sinh năm 1650 tại thôn Phước Long, xã Chương Tín, huyện Phong Lộc (nay là xã Vạn Ninh, huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình), là con thứ ba của danh tướng Nguyễn Hữu Dật. Mẹ ông là bà Nguyễn Thị Thiện.
Nguyễn Hữu Cảnh là cháu 9 đời của Nguyễn Công Duẩn. Ông nội của ông là Nguyễn Triều Văn (dòng Nguyễn Hữu, tước Triều Văn hầu, phò triều Lê và Nguyễn sơ), trước ở làng Gia Miêu, huyện Tống Sơn, tỉnh Thanh Hóa, sau theo chúa Tiên (Nguyễn Hoàng) di cư vào đất Thuận Hóa.
Cha ông, Chiêu Vũ hầu Nguyễn Hữu Dật, sinh nhiều con trai, trong đó có bốn người là tướng giỏi, kể theo thứ tự: Nguyễn Hữu Hào (tước Hào Lương hầu, tác giả truyện nôm Song tinh bất dạ), Nguyễn Hữu Trung (tước Trung Thắng hầu), Nguyễn Hữu Cảnh (tước Lễ Thành hầu) và Nguyễn Hữu Tín (tước Tín Đức hầu). Dòng dõi con nhà tướng, lớn lên trong thời kỳ Trịnh – Nguyễn phân tranh, lại chuyên tâm luyện tập võ nghệ. Bởi vậy, tuy còn trẻ, nhưng ông đã lập được nhiều chiến công và đã được chúa Nguyễn Phúc Tần phong chức Cai cơ (một chức võ quan thuộc bậc cao) vào lúc tuổi độ 20, được người đương thời gọi tôn là "Hắc Hổ" (vì ông sinh năm Dần và vì có nước da ngăm đen, vóc dáng hùng dũng).
Vào những năm 1690–1691, vua Chiêm Thành là Kế Bà Tranh thường đem quân vượt biên giới, sát hại dân Việt ở Diên Ninh (Diên Khánh). Đầu năm 1692, chúa Nguyễn Phúc Chu phái Nguyễn Hữu Cảnh làm Thống binh cùng với tham mưu Nguyễn Đình Quang đem quân bình định biên cương, thành lập trấn Thuận Thành (đất Ninh Thuận, Bình Thuận ngày nay).
Năm Giáp Tuất 1694, ông được thăng làm Chưởng cơ, lãnh chức Trấn thủ dinh Bình Khang. Năm 1698, ông được cử vào Nam, thiết lập phủ Gia Định, xác lập chủ quyền Việt Nam trên vùng đất này, và tổ chức bộ máy hành chính, quân sự, kinh tế, văn hóa.
Tại đây ông đã cho phát triển giao thương, lập các tuyến đường thủy, xây dựng khu ngã ba sông Bình Dương làm trung tâm giao dịch, thúc đẩy sự phát triển của vùng đất mới, củng cố an ninh, ổn định cuộc sống cho người dân, tạo điều kiện cho sự phát triển của vùng đất Nam Bộ.
Năm 1699, vua Chân Lạp là Nặc Thu đem quân tiến công Đại Việt. Chúa Nguyễn Phúc Chu lại cử Nguyễn Hữu Cảnh làm Thống binh, sau đó đánh tan quân của Nặc Thu.
Năm 1700, ông bị bệnh mà mất, hưởng dương 51 tuổi. Khi mất, ông được triều đình phong tặng mỹ hiệu Hiệp tán công thần đặc tấn Chưởng dinh, thụy Trung Cần.
Đền thờ danh tướng Nguyễn Hữu Cảnh ở nhiều địa phương, trong đó nổi bật nhất là đền thờ tại Biên Hòa (Đồng Nai) và lăng mộ tại Lệ Thủy (Quảng Bình). Ông được dân chúng tôn kính vì công lao mở cõi phương Nam, lập ra phủ Gia Định và trấn biên. Các đền thờ này không chỉ là nơi tưởng nhớ công ơn mà còn phản ánh sự kính trọng của các thế hệ mai sau đối với vị danh tướng.
