Nguyễn Trãi là một nhà văn hóa, nhà chính trị, nhà quân sự và nhà thơ kiệt xuất của Việt Nam. Ông được biết đến với các đóng góp to lớn trong sự nghiệp đánh giặc cứu nước cùng Lê Lợi với tư tưởng yêu nước, thương dân.
Năm 1442, Nguyễn Trãi và gia đình đã bị tru di tam tộc trong vụ án oan Lệ Chi Viên (với hơn 400 người). Ông được UNESCO công nhận là Danh nhân văn hóa thế giới năm 1980. ---------------------------------- 1. Sơ lược về Nguyễn Trãi.
Nguyễn Trãi sinh năm 1380, hiệu là Ức Trai, quê ở Chi Ngại (Chí Linh, Hải Dương). Cha là Nguyễn Phi Khanh, một học trò nghèo, học giỏi, đỗ thái học sinh (tiến sĩ). Mẹ là Trần Thị Thái, con Trần Nguyên Đán, một qúy tộc đời Trần. Lên sáu tuổi, mất mẹ, lên mười tuổi, ông ngoại qua đời, ông về ở Nhị Khê (Thường Tín, Hà Tây) nơi cha dạy học.
Năm 1400, ông thi đỗ Thái học sinh và từng làm quan dưới triều Hồ. Sau khi nước ta rơi vào sự cai trị của nhà Minh, Nguyễn Trãi tham gia vào cuộc khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi lãnh đạo, chống lại nhà Minh với vai trò là mưu sĩ của nghĩa quân Lam Sơn cũng như soạn thảo các văn thư ngoại giao.
Ngày 29 tháng 4 năm 1428, Lê Lợi làm lễ lên ngôi ở điện Kính Thiên tại Đông Kinh, đại xá thiên hạ, giao cho Nguyễn Trãi viết Bình Ngô đại cáo để bố cáo với cả nước về việc chiến thắng quân Minh.
Bình Ngô đại cáo được coi là bản tuyên ngôn độc lập thứ 2 của Việt Nam. "Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân, Quân điếu phạt trước lo trừ bạo. Như nước Đại Việt ta từ trước, Vốn xưng nền văn hiến đã lâu. Núi sông bờ cõi đã chia, Phong tục Bắc Nam cũng khác. Từ Triệu, Đinh, Lý, Trần bao đời gây nền độc lập, Cùng Hán, Đường, Tống, Nguyên mỗi bên xưng đế một phương. Tuy mạnh yếu từng lúc khác nhau, Song hào kiệt đời nào cũng có."
Nguyễn Trãi làm quan dưới thời nhà Lê từ năm 1428 đến năm 1441, trong thời gian này ông tham gia hoạch định chính sách phục hồi đất nước và đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng nhà nước hậu chiến. Sau giai đoạn này, ông lui về Côn Sơn để tập trung vào viết lách do những tranh đoạt quyền lực và bất đồng quan điểm.
Ngày 27 tháng 7 âm lịch năm 1442 vua Thái Tông đi tuần về miền Đông, duyệt quân ở thành Chí Linh. Nguyễn Trãi mời vua ngự ở chùa Côn Sơn. Đến ngày 4 tháng 8 âm lịch vua đi chơi ở "Lệ Chi viên" thuộc huyện Gia Định, thì mắc chứng sốt rét. Nguyễn Thị Lộ đã được triều đình giao nhiệm vụ hầu thuốc cho vua, nhưng sau đó nhà vua qua đời.
Nguyễn Trãi cùng vợ là Nguyễn Thị Lộ bị bắt vì nghi mưu sát vua. Ngày 12 tháng 8 âm lịch năm 1442 triều đình tôn thái tử Bang Cơ mới 2 tuổi lên ngôi vua. Ngày 16 tháng 8 âm lịch triều đình khép Nguyễn Trãi vào tội giết vua và bị "tru di tam tam tộc".
Đến năm 1464, thời vua Lê Thánh Tông, Nguyễn Trãi được minh oan, người con còn sống sót duy nhất của ông là Nguyễn Anh Vũ được cất làm quan huyện, bản thân ông được trao tặng tước hiệu, nhưng sự việc đã gây ra nỗi đau và mất mát to lớn cho gia tộc Nguyễn Trãi.
Nguyên nhân chính của vụ án Lệ Chi Viên được cho là do âm mưu của Nguyễn Thị Anh, Thái hậu nhiếp chính, nhằm loại bỏ Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ, những người có thể gây bất lợi cho bà trong việc nắm quyền lực. Bà đã lợi dụng cái chết của vua Lê Thái Tông để đổ tội cho vợ chồng Nguyễn Trãi, hòng che giấu tội lỗi của mình và củng cố địa vị. ( Bà cùng con trai là vua Lê Nhân Tông cũng bị giết chết tại cung cấm năm 1459, do Lê Nghi Dân người con trưởng của Lê Thái Tông tạo phản cướp ngôi).
Ngày nay, để ghi nhớ và tôn vinh những cống hiến của Nguyễn Trãi người dân đã cho lập đền thờ ông tại khu di tích danh thắng Côn Sơn, thuộc phường Cộng Hòa, thị xã Chí Linh, tỉnh Hải Dương.
