Ông là một trong "Tây Sơn thất hổ tướng", nổi tiếng với vai trò chỉ huy quân sự trong phong trào Tây Sơn, có vai trò quan trọng trong việc đánh bại quân Thanh xâm lược năm 1789. Ông được biết đến với tài năng quân sự, lòng trung thành và đức tính nhân hậu. ---------------------- 1. Sơ lược về Trần Quang Diệu.
Trong các ghi chép lịch sử về Trần Quang Diệu, thông tin không hoàn toàn thống nhất và có phần hạn chế. Có tư liệu nói ông quê ở xã Ân Tín, huyện Hoài Ân, tỉnh Bình Định, nhưng thông tin từ Bảo tàng Đà Nẵng và Hội sử học Đà Nẵng, cùng với việc xác minh gia phả họ Nguyễn ở làng An Hải, cho thấy ông có quê quán tại An Hải, Đà Nẵng.
Trần Quang Diệu, vốn có tên Trần Văn Đạt, sinh ngày 17 tháng 10 năm 1746, là người ở làng An Hải (trước thuộc huyện Diên Phước, tỉnh Quảng Nam, nay thuộc quận Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng), là con trai của ông Trần Tấn và bà Phan Thị Hy.
Lúc nhỏ,Trần Quang Diệu học văn học võ nhiều thầy. Lớn lên, một lần ông đi săn trên núi Kim Sơn ở Hoài Ân, tình cờ gặp được một ông lão tên là Diệp Đình Tòng, vì can tội giết chết một viên tri huyện tham ô mà ông và vợ con phải trốn vào đây. Trong hơn 20 năm dài ấy, không chịu nổi lam sơn chướng khí, vợ con ông đều đã lần lượt qua đời. Ông Tòng là người thông thạo cả năm món binh khí, đó là: đao, kiếm, kích, thương và cung. Tuy nhiên, Trần Quang Diệu chỉ học môn đại đao.
Năm năm sau, thầy mất. Trần Quang Diệu băng núi đến Vĩnh Thạnh, rồi nghe tin Nguyễn Nhạc là người có chí lớn nên tìm đến làm quen.
Năm 1771, trên đường từ Hoài Ân vào Kiên Mỹ để gặp thủ lĩnh phong trào Tây Sơn là Nguyễn Nhạc thì bị cọp dữ tấn công. Chống trả được một hồi, ông Diệu vừa bị thương vừa đuối sức, Bùi Thị Xuân tình cờ đi qua đấy liền xông vào cứu được mạng ông. Ít lâu sau, nhờ Nguyễn Nhạc đứng ra làm chủ hôn, Trần Quang Diệu và Bùi Thị Xuân trở thành vợ chồng, rồi cùng trải bao gian lao dưới ngọn cờ khởi nghĩa.
Năm 1773, tham gia đánh thành Quy Nhơn. Năm 1778, Nguyễn Nhạc xưng đế, ông được phong chức Thiếu phó. Năm 1785, Trần Quang Diệu cùng vợ ở trận Rạch Gầm-Xoài Mút đánh tan đạo quân bộ 2 vạn quân Xiêm La do Lục Côn chỉ huy theo tả ngạn sông Tiền Giang đi xuống, lập đại công.
Năm 1789, Trần Quang Diệu được biên chế trong đạo trung quân do Nguyễn Huệ chỉ huy, đánh tan 20 vạn quân Thanh trong trận chiến Ngọc Hồi - Đống Đa. Sau trận đại thắng này, ông được cử làm đốc trấn Nghệ An, vừa lãnh nhiệm vụ trấn thủ, vừa lo việc xây dựng thành Phượng Hoàng trung đô ở đây.
Năm 1792, Vua Quang Trung mất con là Cảnh Thịnh lên nối ngôi, hay nghe lời dèm pha của nịnh thần, tuy vậy ông vẫn tận tình giúp nhà Tây Sơn. Lúc này nhà Tây Sơn không còn thực lực vững vàng như trước, sự ủng hộ của nhân dân đối với nhà Tây Sơn bị giảm sút, một số tướng tài bỏ Tây Sơn về đầu quân với Nguyễn Ánh.
Năm 1801, khi hạ thành Bình Định, cảm động vì cái chết của Võ Tánh và Ngô Tùng Châu tướng của Nguyễn Ánh, ông cho chôn cất tử tế và phóng thích các tướng sĩ của nhà Nguyễn quy hàng.
Năm 1802, ông và vợ con bị quân Nguyễn Ánh bắt tại huyện Thanh Chương. Nguyễn Ánh khi này đã lên ngôi lấy hiệu Gia Long dụ hàng ông nhiều lần nhưng không thành. Cả gia quyến ông bị hành hình vào tháng 2 năm 1802.
Đền thờ chính của Trần Quang Diệu đặt tại ấp 1A, xã Phong Thạnh Tây A, huyện Phước Long, tỉnh Bạc Liêu. Ngoài ra, nơi thờ tự khác có thể là lăng mộ của mẹ ông ở Đà Nẵng và tượng thờ trong Bảo tàng Quang Trung, Bình Định.
