Trần Thừa là Thái thượng hoàng đầu tiên của nhà Trần, cha của vua Trần Thái Tông (Trần Cảnh) và là người nắm quyền nhiếp chính trong 9 năm đầu triều đại khi con trai còn nhỏ.
Ông nổi tiếng là người khiêm nhường, trọng dụng hiền tài, đặt nền móng vững chắc cho sự nghiệp nhà Trần bằng cách bồi dưỡng con trai trở thành vị vua giỏi và củng cố đất nước thông qua các chính sách về luật pháp, lễ nghi, và giáo dục. -------------------- 1. Sơ lược về Trần Thừa.
Trần Thừa là đích trưởng tử của Trần Lý và Tô phu nhân, anh ruột của Trần Tự Khánh và Linh Từ quốc mẫu. Ông còn là anh họ của Trần Thủ Độ. Từ nhỏ, ông sinh ra và lớn lên ở Tinh Cương (Long Hưng).
Ông tổ của Trần Thừa là Trần Kinh vốn người đất Mân Việt, sau chuyển tới hương Tức Mặc, phủ Thiên Trường (Nam Định), sau đó được Trần Hấp chuyển hết mộ phần và gia đình về gò Tinh Cương - phủ Long Hưng ( Hưng Hà, Thái Bình) Gia đình ông, cho tới đời ông, đều làm nghề đánh cá và dần trở nên giàu có.
Trần Thừa lớn lên khi cơ nghiệp nhà Lý đã suy yếu. Hoàng đế khi ấy của nhà Lý là Lý Cao Tông bỏ bê chính sự khiến nền chính trị của Đại Việt lũng đoạn, nhiều nơi nổi dậy khởi nghĩa để lại những hậu quả nặng nề về kinh tế và chính trị.
Các tướng lĩnh địa phương cũng nhân lúc loạn lạc nuôi ý định xây dựng lực lượng riêng, trong đó có cha Trần Thừa là Trần Lý ở Hải Ấp (Vùng Thái Bình - Nam Định). Thái tử Sảm chạy loạn Quách Bốc ở Kinh thành về vùng Hải Ấp và được nhà Trần cưu mang. Sự nghiệp nhà Trần cũng đi lên hưng nghiệp từ đây. Năm 1209, xảy ra Loạn Quách Bốc, thiên hạ đại loạn.
Lý Cao Tông cùng An Toàn hoàng hậu và triều đình họ Lý bỏ chạy lên Quy Hoá, riêng Thái tử Lý Hạo Sảm chạy về Hải Ấp, nơi gia đình của Trần Lý cai quản. Thái tử Sảm lấy con gái của Trần Lý, em Trần Thừa là Trần Nhị Nương làm vợ. Nhân có chính lệnh của Thái tử Lý Sảm và có em vợ là Tô Trung Từ làm quan trong triều, Trần Lý có lý do phát triển lực lượng để đánh Quách Bốc. Trần Thừa cùng Trần Tự Khánh giúp cha và cậu thực hiện ý định đó.
Năm 1210, Tô Trung Từ và Trần Lý đánh bại Quách Bốc. Trong khi đánh dẹp, Trần Lý bị tử trận, không lâu sau Cao Tông băng hà, Thái tử Sảm lên ngôi, tức là Lý Huệ Tông. Huệ Tông lập Trần Nhị Nương làm Nguyên phi. Cậu Trần Thừa là Tô Trung Từ nắm quyền điều hành triều chính.
Tháng 7 năm 1211, Tô Trung Từ đang đêm sang Gia Lâm tư thông với Thiên Cực công chúa, bị quan nội hầu Vương Thượng là chồng của Công chúa giết chết.
Năm 1213, không chịu sự thao túng của Trần Tự Khánh, Lý Huệ Tông cùng thái sư Đàm Dĩ Mông tự làm tướng, hẹn với quân Hồng Châu của họ Đoàn đi đánh họ Trần. Hai bên chia quân, Trần Thừa đón đánh Đàm Dĩ Mông ở bến An Diên, còn Tự Khánh đón đánh Lý Huệ Tông ở Mễ Sở. Lý Huệ Tông thất thế phải chạy lên Lạng Châu.
Trong những năm sau, nhờ tài cầm quân của Trần Tự Khánh và Trần Thừa, anh em họ Trần chiếm ưu thế trong cuộc chiến với các hào trưởng địa phương và nắm được triều đình nhà Lý. Nhờ công phò tá triều Lý, ông được Lý Huệ Tông phong làm Nội thị phán thủ năm 1216.
Năm 1223, sau khi Trần Tự Khánh mất, ông được Lý Huệ Tông phong làm Thái úy Phụ chính, cùng với em họ ông là Điện tiền chỉ huy sứ Trần Thủ Độ thao túng triều đình.
Năm 1225, mùa đông, con trai ông là Trần Cảnh mới 8 tuổi được Lý Chiêu Hoàng là vợ nhường ngôi, mở đầu cho thời đại nhà Trần. Ông làm nhiếp chính cho con trai mình bên cạnh Trần Thủ Độ nắm giữ chức vụ Thái sư.
Tháng 10 năm 1226, Trần Thái Tổ được vua Trần Thái Tông (Trần Cảnh) tôn làm Thái thượng hoàng, ngự ở phủ Thiên Trường (Nam Định).
Ngày 17 tháng 2 năm 1234, Thái thượng hoàng Trần Thái Tổ qua đời, hưởng dương 51 tuổi, táng ở Thọ Lăng, phủ Long Hưng. Miếu hiệu là Huy Tông, thụy hiệu là Khai Vận Lập Cực Hoằng Nhân Ứng Đạo Thuần Chân Chí Đức Thần Vũ Thánh Văn Thùy Dụ Chí Hiếu Hoàng Đế.
Ngày nay, Trần Thừa được thờ tại nhiều địa điểm trong đó nổi bật là Thọ Lăng ở Thái Đường, tỉnh Thái Bình (nơi an táng mộ tổ) và được tôn thờ tại Đền Trần Thái Bình. Ngoài ra, ông cũng có đền thờ riêng là Đền Vạn Khoảnh ở Nam Định.
