Trương Hống và Trương Hát Sinh : 502, làng Vân Mẫu (Bắc Ninh). Mất : chưa rõ
Là hai vị danh tướng kiệt xuất thời Triệu Việt Vương, được nhân dân tôn vinh là Thánh Tam Giang, nổi tiếng với lòng trung quân ái quốc và có công trong việc đánh đuổi giặc Lương. ----------------- 1. Sơ lược về Trương Hống và Trương Hát.
Trương Hống, Trương Hát sinh ra trong một gia đình gồm năm anh em, bốn trai, một gái. Ba người còn lại trong gia đình là Trương Lừng, Trương Lẫy và người con gái là Trương Đạm Nương.
Năm anh em sinh ngày 15, tháng Giêng, năm Nhâm Ngọ (502), người làng Vân Mẫu, xã Vân Mẫu, huyện Quế Dương, quận Vũ Ninh, xứ Kinh Bắc (nay là thôn Hai Vân, phường Vân Dương, thành phố Bắc Ninh). Mẹ là con gái họ Phùng, tên hiệu là Từ Nhan, sinh năm Quý Hợi 483 thời Nam Bắc Triều.
Năm 545 nhà Lương đem quân sang xâm lược Việt Nam. Lý Nam Đế đem quân chặn đánh nhưng vì quân ít không cản được giặc phải rút về miền núi động Khuất Lão (Tam Nông, Phú Thọ) trao quyền cho tướng Triệu Quang Phục, rồi mất tại đó.
Triệu Quang Phục đưa quân về đầm Dạ Trạch (Hưng Yên) đánh phục kích, đồng thời truyền hịch trong dân gian tìm người tài giỏi đánh giặc giúp nước.
Hai ông Trương Hống, Trương Hát nghe có hịch chiêu tài, anh em bàn nhau xin lệnh thầy, dụng kế lập thân, về quê mộ quân để đi giúp nước. Sau này các ông đến địa phận làng Tiên Tảo, huyện Kim Hoa, phủ Đa Phúc, lộ Bắc Giang thấy đất có thế ỷ giốc, tiến thoái lưỡng tiện có thể dụng binh liền cho quân hạ trại, làm tờ chiêu dụ nhân dân.
Tờ rằng: "Đất nước Vạn Xuân ta đang thanh bình, càn nguyên hanh thái, bỗng đâu giặc Lương xâm lấn, xã tắc đảo điên, muôn dân khốn khổ. Bọn Hống-Hát chúng tôi xuất thân con nhà lam lũ, được học võ nghệ, có chút mưu cơ, dám đem sức lực người bản xứ, dấy binh cuốc cầy, địch cùng lang sói ngoại bang, giúp Triệu Việt Vương giữ an bờ cõi, dám mong chư vị bàn dân hưởng ứng nghĩa quân thì lấy làm may lắm".
Phụ lão làng ấy tiếp tờ, thấy các ông dung dị khác thường, uy nghi đường bệ, thi đua nhau cho con cháu đi theo làm quân sĩ.
Hai ông Trương Hống, Trương Hát từ khi có được quân sĩ theo về, nhân dân giúp dập rèn quân rất nghiêm, tích trữ lương thảo cho người về liên lạc với Triệu Quang Phục nơi Đầm Dạ Trạch.
Triệu Quang Phục được tin anh em họ Trương thảo tờ chiêu dụ đánh giặc Lương mừng lắm bèn cử sứ giả đến phong Trương Hống làm Thượng tướng quân, Trương Hát làm Phó tướng quân, Lã tiên sinh làm Quân sư, Trương Lừng, Trương Lẫy làm Tỳ tướng, Đạm Lương làm Tổng binh lương thảo hẹn ngày cùng tiến đánh giặc Lương ở thành Long Biên.
Đúng kỳ hẹn binh, Dạ Trạch vương Triệu Quang Phục kéo binh thuyền từ Đầm Dạ Trạch tiến lên; Trương Hống, Trương Hát từ miền Tiên Tảo kéo xuống, bốn mặt thủy bộ hợp vây đánh Long Biên rất dữ dội. Tướng giặc là Dương Sằn không chống cự nổi bị Triệu Quang Phục chém chết tại chân thành Long Biên, quân Lương tan vỡ đầu hàng vô số kể.
Triệu Quang Phục vào thành Long Biên cùng chúng tướng sửa sang lại thành trì. Các tướng suy tôn Triệu Quang Phục lên nắm giữ ngôi vua xưng là Triệu Việt Vương. Khi luận công ban thưởng, Triệu Việt Vương phong thưởng rất hậu cho hai tướng Trương Hống, Trương Hát, coi là công thần phục quốc, luôn rất trọng dụng hai ông.
Triệu Việt Vương lại phong thực ấp cho anh em họ Trương ở vùng Tiên Tảo, Vân Mẫu là nơi đất sinh thành và khởi sự của hai vị tướng. Hai vị tướng họ Trương nhớ ơn sinh thành của mẹ, sự giúp đỡ của dân chúng đã đem những của cải được thưởng về chia khắp cho các hương thân phụ lão trong vùng.
Sau này, khi Lý Phật Tử - vốn là một người cháu của Lý Nam Đế nhiều lần đánh nhau rồi lại giảng hòa với Triệu Việt Vương - bụng dạ rất phản trắc, Trương Hống, Trương Hát nhiều lần khuyên Triệu Việt Vương phải cảnh giác đề phòng. Vương chỉ im lặng không nói gì.
Đến khi Lý Phật Tử xin cho con trai là Nhã Lang tới lấy con gái Cảo Nương của Triệu Quang Phục và ở rể, Trương Hống, Trương Hát đã cực lực khuyên can không được, bèn cáo bệnh về quê. Sau thời gian lập mưu để Nhã Lang thông tỏ sự bố phòng binh lương mọi mặt của Triệu Việt Vương, Lý Phật Tử bất ngờ dùng binh đánh úp, khiến Triệu Việt Vương thua trận mất nước, phải tự vẫn nơi cửa biển, trở thành một trang bi thương trong lịch sử dân tộc.
Lý Phật Tử lên ngôi vua xưng là Hậu Lý Nam Đế, biết hai ông Trương Hống, Trương Hát là bậc tướng tài bèn cho người vời ra làm quan, song các ông một mực chối từ:
“Tôi trung không thờ hai vua. Huống hồ Hậu Lý Nam Đế vì lập mưu gian mới có được nước, nay sao còn muốn làm hại đến danh tiết của ta”.
Biết không thể khuất phục được, Lý Phật Tử lệnh truy bắt các ông khắp nơi. Các ông trốn vào ở núi Phù Long; Nam Đế nhiều lần cho người đến truy nã không được, mới treo ngàn vàng cầu người bắt.
Các ông bàn nhau cùng đem gia quyến xuôi dòng sông Cầu, uống thuốc độc để giữ trọn tấm lòng trung với vua. Ngọc Hoàng Thượng đế phong Trương Hống, Trương Hát làm thần sông. Nhân dân dọc theo sông Cầu và các nơi các ông từng đóng quân đánh giặc đã vô cùng khâm phục, thương tiếc, cùng lập đền thờ tôn làm Thánh Tam Giang.
Trong các vị thần sông nước, Thánh Tam Giang được thờ ở 372 làng thuộc lưu vực ba con sông Cầu, sông Thương và sông Cà Lồ. Trong đó Đền Xà ở thôn Xà Hạ, xã Tam Giang, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh, là nơi thờ chính thờ hai vị tướng có công đánh giặc Lương, được nhân dân tôn kính.
