Ông được biết đến với vai trò quan trọng trong việc xây dựng và phát triển Đàng Trong dưới thời Chúa Nguyễn Phúc Nguyên, có công lớn trong việc củng cố chính quyền và quân sự, đồng thời có những đóng góp đáng kể trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật. --------------------------- 1. Sơ lược về Đào Duy Từ.
Đào Duy Từ, hiệu là Lộc Khê, quê ở xã Hoa Trai, huyện Ngọc Sơn, phủ Tĩnh Gia, Thanh Hóa (nay là tổ dân phố Nổ Giáp 2, phường Đào Duy Từ, tỉnh Thanh Hóa). Cha ông tên là Đào Tá Hán, một xướng hát chuyên nghiệp. Cha Duy Từ mất khi ông lên 5 tuổi, ông được mẹ là Vũ Kim Chi nuôi ăn học. Duy Từ tỏ ra là người thông minh sáng dạ.
Lớn lên ông đi thi hương ở Thanh Hoa thi đậu Á Nguyên, lúc thi Hội ở Thăng Long, quan thái phó Nguyễn Hữu Liêu đang phân vân chấm Duy Từ vì một số bài bàn về cải cách chính trị có hơi trái ý chúa Trịnh Tùng thì bộ Lễ truyền lệnh xóa tên Vũ Duy Từ, đánh tuột Á Nguyên, lột mũ áo và đuổi về vì là con nhà phường chèo, gạch bỏ tên không cho vào thi (vì tục bấy giờ cho rằng xướng ca vô loài). Ông buồn bực quay về, căm giận chế độ vô lý của họ Trịnh lúc bấy giờ.
Một hôm ông nói với bạn rằng: Tôi nghe chúa Nguyễn hùng cứ đất Thuận Quảng, làm nhiều việc nhân đức, lại có lòng yêu kẻ sĩ, trọng người hiền... Nếu ta theo vào giúp thì chẳng khác gì Trương Lương về Hán, Ngũ Viên sang Ngô, có thể làm tỏ rạng thanh danh, ta không đến nỗi phải nát cùng cây cỏ, uổng phí một đời....
Năm 1627, Đào Duy Từ trốn được vào xứ Đàng Trong. Đầu tiên, ông ở huyện Vũ Xương hơn một tháng để nghe ngóng tình hình. Sau biết khám lý Hoài Nhân là Trần Đức Hòa là người có mưu trí được chúa Nguyễn Phúc Nguyên tin dùng, ông vào Hoài Nhân, đi ở chăn trâu cho một phú ông ở xã Tùng Châu. Phú ông thấy Đào Duy Từ học rộng tài cao, biết ông không phải là người thường, liền đem nói với Trần Đức Hòa. Trần Đức Hòa cho gọi Đào Duy Từ đến hỏi chuyện. Thấy mọi chuyện ông đều thông hiểu, liền giữ ông lại và gả con gái cho ông. Khi Trần Đức Hòa xem bài Ngọa Long cương của Đào Duy Từ liền nói rằng: “Đào Duy Từ là Ngọa Long đời này chăng”.
Một hôm, Trần Đức Hòa đem bài Ngọa Long cương cho Nguyễn Phúc Nguyên xem và nói: “Bài này là do thầy đồ của nhà tôi là Đào Duy Từ làm”.
Đọc bài Ngọa Long cương, chúa Nguyễn biết Đào Duy Từ là người có chí lớn liền cho gọi Duy Từ đến.
Mấy hôm sau, Đào Duy Từ và Trần Đức Hòa cùng vào ra mắt Nguyễn Phúc Nguyên. Thấy chúa Nguyễn Phúc Nguyên chỉ mặc áo trắng sơ sài và đứng cửa nách đợi, Duy Từ dừng lại không vào. Thấy vậy, chúa liền vào thay đổi triều phục, áo mũ chỉnh tề rồi mở cửa lớn ra đón Duy Từ vào nói chuyện. Đào Duy Từ cao đàm hùng luận, tỏ ra rất am hiểu việc đời. Nguyễn Phúc Nguyên mừng lắm, liền sau đó chúa họp bàn đình thần phong cho Đào Duy Từ làm Nha úy Nội Tán, tước Lộc Khuê Hầu, trông coi việc quân cơ ở trong và ở ngoài, tham lý quốc chính.
Từ đấy Duy Từ nói gì chúa Nguyễn cũng nghe. Ông bày mưu vạch kế giúp chúa Nguyễn làm nên nhiều việc lớn. Chúa Nguyễn thường nói với mọi người: “Đào Duy Từ thật là Tử Phòng và Khổng Minh ngày nay”.
Năm 1630, Đào Duy Từ khuyên chúa Nguyễn đắp lũy Trường Dục từ núi Trường Dục đến pha Hạc Hải nhằm ngăn chặn quân Trịnh ngược dòng sông Nhật Lệ vào đánh xứ Đàng Trong.
Năm 1631, theo lời Đào Duy Từ, chúa Nguyễn lại cho đắp một cái lũy nữa kiên cố hơn, dài 18 km bắt đầu từ núi Đâu Mâu qua cửa biển Nhật Lệ tiến lên phía đông bắc đến làng Đông Hải. Nhờ có hai cái lũy trên, chúa Nguyễn đã ngăn chặn được các cuộc tiến công của quân Trịnh trong một thời kỳ dài.
Ngoài giúp chúa Nguyễn đối phó chúa Trịnh, Đào Duy Từ còn nhiều lần khuyên khéo được chúa Nguyễn việc chính sự, ngoài ra còn tiến cử con rể của mình là Nguyễn Hữu Tiến cho chúa Nguyễn. Nguyễn Hữu Tiến về sau cũng trở thành một công thần của chúa Nguyễn như cha vợ mình.
Năm 1630, theo đề nghị của Đào Duy Từ, Nguyễn Phúc Nguyên cho mở cuộc tấn công vào châu Nam Bố chánh, và chiếm được châu này.
Đào Duy Từ có hai tác phẩm nổi tiếng là "Ngọa Long Cương Vãn" và "Hổ Trướng Khu Cơ". "Ngọa Long Cương Vãn" là bài thơ ông viết để ví mình như Gia Cát Lượng, còn "Hổ Trướng Khu Cơ" là một cuốn binh pháp được đánh giá cao về nghệ thuật quân sự.
Tháng 10 năm 1634, Đào Duy Từ lâm bệnh nặng rồi mất, thọ 63 tuổi .Chúa Nguyễn vô cùng thương tiếc, cho táng tại Tùng Châu và phong làm "Hiệp đồng mưu đức công thần, đặc tiến Kim tử Vinh Lộc đại phu" . Đến năm thứ 5 đời vua Gia Long thì tùng tự ở Thái Miếu, đến thời vua Minh Mạng truy phong là Hoằng Quốc Công.
Đền thờ chính của Đào Duy Từ có hai địa điểm chính là ở quê hương ông tại tỉnh Thanh Hóa (thị xã Nghi Sơn) và ở nơi ông gây dựng sự nghiệp tại tỉnh Bình Định (huyện Hoài Nhơn). Cả hai đều là di tích lịch sử được công nhận cấp quốc gia, và dân gian thường nhắc đến cả hai ngôi đền để tưởng nhớ công lao của ông
MỘT GÓC NHÌN KHÁC
Qua những khung hình
Đào Duy Từ — ảnh 1Ảnh: Kho ảnh legacy; Đào Duy Từ_1762089249213.jpgĐào Duy Từ — ảnh 2Ảnh: Kho ảnh legacy; 3_1762089252349.jpgĐào Duy Từ — ảnh 3Ảnh: Kho ảnh legacy; 2_1762089254743.jpg
